Goochelaars waren ze, uit Groningen! Verhaal over Ben Ali Libi tijdens Open Joodse Huizen

Op 4 mei 2017, tijdens de dag van de Open Joodse Huizen / Huizen van verzet, toog één van de vrijwilligers van de Stichting Folkingestraat Synagoge naar Café Tivoli aan het Zuiderdiep/ hoek Kleine Haddingestraat, waar historicus Ben Hummel vertelde over het leven van de Joodse Groninger Michel Velleman.

door: Cath. Groenendal

Goochelaar Michel Velleman, alias Ben Ali Libi, leerde het vak waarschijnlijk van zijn vader. Deze vader, Jesajas Velleman, probeerde ondanks zijn slechte gezondheid  op allerlei manieren aan de kost te komen.


Vader Jesajas begon in Groningen als komiek en goochelaar. Maar zijn humor vond niet die waardering waarop hij gehoopt had. Hij moest iets anders aanpakken en toen hij op een dag zag hoe een “dokter” goede zaken deed met reuma- en kiespijn middelen, zag vader Velleman zijn kans. Hij vroeg zijn  vrouw de koffiedik van een paar dagen te bewaren, vermengde dit met een andere, even kostbare substantie, vulde er vele flesjes mee en trok de provincie in. Hij werd er min of meer bekend mee maar het bleek toch noodzakelijk geregeld te verhuizen!
Zo woonde het gezin o.a. in Den Bosch, Rotterdam, Antwerpen en Amsterdam. Pa Velleman bleef als kwakzalver werken maar trad ook op, o.a. als markthumorist. In 1910 belandde Velleman weer eens in het ziekenhuis, waar hij stierf. Zoon Michel was toen 15 jaar. Hij bleek de handelsgeest van zijn vader te hebben en staat tot 1914 ingeschreven als handelsreiziger. Tijdens zijn diensttijd begint Michel met goochelen. In 1918 trouwt hij met Anna Speijer en zij krijgen twee kinderen, Aaltje en Jacques.
Na zijn huwelijk ontwikkelde Velleman zich als humoristisch goochelaar en illusionist en hij noemde zich Ben Ali Libi. Het Nieuwsblad van het Zuiden schreef in 1924 over hem: "Ben Ali Libi is een handige toovenaar die de aanwezigen versteld doet staan van zijn ongelooflijke toeren. Al deze toeren op te noemen is natuurlijk onmogelijk, doch hij had een groot succes. Een heele avond met deze toovenaar alleen zou niemand vervelen.

Optreden aan het hof!
Op zijn visitekaartje staat een kroontje en in een advertentie staat dat Ben Ali Libi “ o.a. (is) opgetreden voor wijlen Z.K.H. Prins Hendrik der Nederlanden, A.V.R.O.-K.R.O-V.A.R.A. en alle grote instellingen des lands. Secretariaat Gelkingestraat 39.”   
Dat optreden voor de koning kan waar zijn, maar Ben Hummel betwijfeld dit. Wel trad hij op in de woning van de kamenier, aan het hof….
Groningen, zijn geboorteplaats,  bleef belangrijk voor Velleman, ook hier verschijnt zijn naam dan ook geregeld in allerlei advertenties, waar hij als goochelaar en illusionist wordt aangekondigd. Bij kinderen was hij zeer geliefd, o.a. vanwege de geklutste eieren die in hoeden van sjieke dames en heren werden bereid! En omdat de goochelaar van gewoon papier een heerlijk glas ranja kon maken.


Zie hierboven een korte impressie in bewegende beelden op een Youtube-filmpje.
Omdat er goed verdiend werd kon het gezin in 1940 verhuizen naar een betere woning op het Merwedeplein in Amsterdam.

Razzia
In 1941 werd het Joden steeds vaker onmogelijk gemaakt hun eigen inkomen te verdienen en ook Velleman mocht niet meer optreden. Michel adverteert dan in het Joods Weekblad met goochellessen voor kinderen. De Joodse Raad bezorgt de familie nog baantjes, waardoor zij eerst van deportatie verschoond bleven. 
Op 20 juni 1942 echter, toen begonnen werd met grootschalige razzia's, werden er zo’n 5000 Joden opgepakt. Daar waren Michel en zijn vrouw ook bij. Hun zoon Jacques was op dat moment niet thuis en dochter Aaltje, die zwakzinnig was, woont dan elders.  
Jacques is uiteindelijk de enige van het gezin die de oorlog overleeft. Hij is in 1977 gestorven. Zijn dochter bezocht vorig jaar de synagoge en vertelde dat die gebeurtenis voor haar vader zeer traumatisch is geweest. Dat zal ieder begrijpen.

Gedenken
Nu krijgt Michel Velleman dan, 74 jaar na zijn dood, een gedenkteken in Groningen. Met dank aan Willem Wilmink, die een ontroerend gedicht schreef over deze goochelaar. Wilmink kwam op dat idee door het boek Door de nacht klinkt een lied: amusement in Nederland 1940-1945 van Henk van Gelder uit 1985. In het register van vermoorde artiesten achterin het boek las hij de naam Ben Ali Libi.  Later bleek dat dit Michel Velleman was. De voordracht van Joost Prinsen (klik hier voor de Youtube-versie) is beslist aangrijpend.
Beno Hofman heeft uitgezocht dat het geboortehuis van Michel Velleman - in tegenstelling tot wat voor kort gedacht werd, niet in de Kleine Haddingestraat heeft gestaan (zoals nog wel in de programmaflyer van Open Joodse Huizen stond vermeld) maar in de voormalige Ruiterstraat, hoek Zuiderdiep, op de plek waar nu bioscoop Pathé staat. Daar komt dan ook het gedenkteken, een initiatief van bibliothecaris Douwe van der Bijl en dichter Kasper Peters. Dezen willen met dit monument zowel een ode aan de goochelaar als aan de dichter brengen. U zult er o.a. één fragment uit het gedicht op de muur vinden, in ijzeren letters (door ontwerper Albert Rademaker) : 

Jouw paradijs, hoeveel ruimte is daar ...”.

Zodra het benodigde geld bij elkaar is zal dit initiatief waarschijnlijk nog vóór de zomer van 2017 gerealiseerd kunnen worden.
Er zijn echter nog wel enige honderden euro’s nodig... : INFO bij: douwevdbijl@gmail.com

Hieronder een fragment uit het gedicht van Wilmink.

En altijd als ik een schreeuwer zie
met een alternatief voor de democratie,
denk ik: jouw paradijs, hoeveel ruimte is daar
voor Ben Ali Libi, de goochelaar. 
Voor Ben Ali Libi, de kleine schlemiel,
hij ruste in vrede, God hebbe zijn ziel.

Nieuwscategorie: